Sau chẩn đoán ADHD, nếu là phụ huynh đang băn khoăn về việc điều trị bằng thuốc

“Đây là bệnh ư, hay là một lời giải thích?”

1. Lòng trĩu nặng khi đối mặt với chẩn đoán

Khi nuôi dạy con cái, bất kỳ ai cũng từng nghĩ “Liệu con mình có bị ADHD không?”. Khi thấy con có vẻ hiếu động, nói và hành động bốc đồng, hoặc nghe nói con khó tập trung, cảm xúc đầu tiên của cha mẹ là lo lắng. Khoảnh khắc đến bệnh viện khám, nhận giấy chẩn đoán từ bác sĩ, cảm xúc ấy biến thành sự lo âu và hoang mang.

“Giờ đây con mình không còn bình thường nữa sao?” “Có nên cho con uống thuốc không?” “Việc này thực sự cần thiết sao?”

Tuy nhiên, khi chúng ta chấp nhận thuật ngữ ADHD, điều thực sự cần thiết trước cả giấy chẩn đoán, có lẽ là việc tìm hiểu về lịch sử và triết lý hình thành của chẩn đoán đó.

2. ADHD đã trở thành một căn bệnh từ khi nào?

Việc con người không thể tập trung đã có từ rất lâu rồi. Năm 1798, bác sĩ người Anh Alexander Crichton đã mô tả những người hay sao nhãng, không thể tập trung lâu vào một suy nghĩ. Ông không gọi đó là một căn bệnh. Ông chỉ coi đó là một khí chất, hay nói cách khác là một ‘đặc điểm tính cách’ của con người.

Năm 1902, bác sĩ nhi khoa George Frederic Still đã nói về “những đứa trẻ có trí thông minh bình thường nhưng khả năng kiểm soát đạo đức kém”, và đó là lúc các triệu chứng mà chúng ta gọi là ADHD ngày nay bắt đầu xuất hiện trong ngôn ngữ y học. Tuy nhiên, bước ngoặt quyết định xảy ra vào năm 1937. Bác sĩ người Mỹ Charles Bradley đã sử dụng Benzedrine, tức amphetamine, để điều trị chứng đau đầu cho trẻ em, và thật ngạc nhiên khi kết quả cho thấy trẻ trở nên yên tĩnh hơn và khả năng tập trung cũng tốt hơn.

Tức là, thuốc đã cho thấy hiệu quả trước, sau đó căn bệnh ADHD được ‘định nghĩa’ theo cách “chắc hẳn phải có một căn bệnh nào đó mà loại thuốc này có tác dụng”. Đây là một sự chuyển đổi quan trọng.

“Phải chăng thuốc được tạo ra trước, và căn bệnh phù hợp với loại thuốc đó mới được ‘phát minh’ ra sau này?”

Trên thực tế, tên chẩn đoán ADHD chỉ thực sự xuất hiện trong Sổ tay Chẩn đoán Rối loạn Tâm thần (DSM) vào những năm 1980. Việc gộp chung các triệu chứng thiếu chú ý (ADD) và tăng động (H) thành tên gọi ADHD là từ sau năm 1987.

3. Là một căn bệnh, hay là vấn đề về quy chuẩn?

Tại điểm này, chúng ta có thể nhớ đến câu chuyện của triết gia người Pháp Michel Foucault. Foucault cho rằng y học không chỉ là chữa bệnh, mà còn là một tác động quyền lực để gọi những hành vi lệch khỏi chuẩn mực xã hội là ‘bệnh’. Thời điểm chẩn đoán ADHD ra đời là khi trẻ em ngày càng phải ngồi lâu hơn ở trường học, và trong xã hội công nghiệp, thời gian, kỷ luật, sự tập trung và hiệu suất trở thành tiêu chuẩn giá trị của con người.

Vậy thì, ADHD vừa là một rối loạn thần kinh, vừa là một cái tên để phân loại những đứa trẻ không phù hợp với ‘sự bình thường’ mà xã hội đã định ra. Đây có thể không phải là vấn đề của bệnh tật, mà là khoảng cách giữa kỳ vọng của xã hội và khí chất của đứa trẻ.

4. Thuốc là để điều trị ư, hay là để điều chỉnh?

Các bác sĩ đôi khi cũng khuyên dùng thuốc để điều trị ADHD. Thông qua các loại thuốc như Methylphenidate, Atomoxetine, có nhiều báo cáo cho thấy trẻ trở nên yên tĩnh hơn và tập trung tốt hơn. Nhưng điều chúng ta cần suy nghĩ là đây: Liệu loại thuốc này thực sự giúp ‘phục hồi’ hay chỉ ‘thúc đẩy sự tuân thủ’?

Hầu hết các loại thuốc đều hoạt động theo cơ chế ức chế hoặc điều chỉnh hoạt động của mạch dopamine. Tức là, chúng không phải là thứ thúc đẩy sự phát triển não bộ của trẻ, mà có thể chỉ là công cụ giúp trẻ ngồi yên trong lớp học vào ngày hôm đó. Có lẽ đây không phải là thuốc chữa viêm nhiễm, mà gần giống với thuốc giảm đau giúp quên đi cơn đau tạm thời. Dù không làm chậm sự phát triển của trẻ, nhưng có thể khiến trẻ bỏ lỡ cơ hội trưởng thành về mặt nội tâm.

5. Điều quan trọng là thái độ — và thái độ đó sẽ thay đổi hướng đi của trẻ

Việc được chẩn đoán ADHD không có nghĩa là trẻ bị "hỏng hóc" gì đó. Thay vào đó, đó là một tín hiệu cho thấy “đứa trẻ này đang hoạt động theo một cách khác biệt so với thế giới”.

Việc diễn giải tín hiệu đó và quyết định cách phản ứng lại chính là vai trò của cha mẹ. Thuốc có thể là một công cụ giúp trẻ cảm thấy thoải mái hơn trong cuộc sống hàng ngày tùy từng trường hợp. Nhưng đó không phải là tất cả. Trong Đông y, trạng thái của những đứa trẻ này không chỉ được coi là "thất bại trong việc điều chỉnh". Thay vào đó, nó được hiểu là tình trạng nhịp sinh lý trong cơ thể trẻ bị lệch lạc, và dòng chảy của cảm xúc và vận động không hài hòa.

Vì vậy, phương pháp tiếp cận của Đông y, thay vì chỉ đơn thuần ức chế hành vi, là liệu pháp giúp ổn định tinh thần và cảm xúc, hài hòa khí huyết, phục hồi nhịp điệu của não và toàn bộ cơ thể, nhằm mục đích cho phép dòng chảy phát triển tự nhiên tiếp diễn từ bên trong đứa trẻ.

Ví dụ, thuốc Đông y, thay vì chỉ đơn thuần trấn áp sự hưng phấn của hệ thần kinh, đôi khi còn được dùng để hỗ trợ khả năng tự phục hồi của mô thần kinh hoặc điều chỉnh các kiểu kiệt sức do nhạy cảm quá mức của giác quan. Và châm cứu có thể trở thành một kích thích giúp phục hồi mối liên kết giữa cảm giác cơ thể và cảm xúc mà trẻ chưa từng nhận thức được.

Đây có thể không phải là "thay đổi tức thì" như thuốc tây, nhưng có thể nói đây là một liệu pháp giúp sắp xếp lại môi trường để con đường tăng trưởng tự nhiên của trẻ không bị cản trở. Và chính điểm này cũng là phần mà những đứa trẻ mắc ADHD thường dễ bị thiếu hụt nhất.

Điều cần nghĩ đến trước tiên, hơn cả từ 'bình thường'

Tất cả chúng ta đều phải sống trong xã hội. Phải đến trường, phải gặp gỡ bạn bè. Vì vậy, đôi khi cần phải điều chỉnh, và cũng cần có sự cân bằng để không gây hại cho người khác. Nhưng sự cân bằng đó không được trở thành cách để kìm hãm tiềm năng và tính tự chủ của đứa trẻ.

Liệu pháp Đông y không phải là xóa bỏ khí chất bẩm sinh của đứa trẻ, mà hoạt động theo cách mở ra con đường để khí chất đó tự nhiên chảy vào cuộc sống. Cái tên ADHD có thể là một căn bệnh, hoặc cũng có thể chỉ là một khuôn khổ để chúng ta cố gắng hiểu. Nhưng nếu cha mẹ nhìn đứa trẻ lâu hơn, sâu sắc hơn chính cái tên đó, thì đó có thể là sự phục hồi căn bản hơn cả thuốc đối với đứa trẻ.

#ADHD #IncheonADHD