Cách tính béo phì: Từ công thức BMI đến ngưỡng chuẩn

Tại phòng khám, có một câu hỏi mà bệnh nhân rất hay đặt ra cho tôi: "Bác sĩ ơi, tôi có thực sự béo không, hay chỉ là do tôi cảm thấy thế thôi?". Tôi rất thấu hiểu cảm giác hoang mang đó khi bạn đứng trước gương hay nhìn vào những con số trên bàn cân mà không tìm được câu trả lời rõ ràng. Những lúc như vậy, điều đầu tiên tôi thực hiện chính là tính toán độ béo phì. Dù không phải là chỉ số hoàn hảo nhất, nhưng nó là điểm khởi đầu đủ tốt để chúng ta nắm bắt được bức tranh toàn cảnh về cơ thể. Hôm nay, tôi sẽ hướng dẫn các bạn cách tính và cách đọc chỉ số này dựa trên tiêu chuẩn chính thức của cơ quan y tế, giống như cách tôi vẫn ngồi cạnh và giải thích cho bệnh nhân của mình vậy.

Cách tính chỉ số béo phì như thế nào?

Chỉ số được sử dụng phổ biến nhất là Chỉ số khối cơ thể (BMI). Công thức rất đơn giản: lấy cân nặng (kg) chia cho bình phương chiều cao (m). Viết dưới dạng công thức là: BMI = Cân nặng (kg) ÷ [Chiều cao (m)]². Bạn chỉ cần lưu ý đổi chiều cao từ cm sang m. Ví dụ, 170cm là 1.7m, 165cm là 1.65m; sau khi bình phương con số này, bạn lấy cân nặng chia cho nó. Bạn có thể tự bấm máy tính hoặc sử dụng các thiết bị đo tự động tại các trạm y tế hay phòng khám Đông y. Một số người có thể nghi ngờ vì công thức quá đơn giản, nhưng cả Bộ Y tế và tiêu chuẩn WHO khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đều lấy công thức này làm vạch xuất phát. Vì nó rất trực quan nên đây luôn là "tấm thẻ" đầu tiên tôi mở ra trong phòng khám. Bạn không cần học thuộc lòng phức tạp, chỉ cần nhớ: "Cân nặng chia cho bình phương chiều cao".

Hãy thử tự tính toán nhé

Để dễ hình dung hơn, chúng ta hãy cùng đưa những con số cụ thể vào. Hãy lấy một ví dụ điển hình thường xuất hiện trong các tài liệu y tế: Một người cao 170cm và nặng 73kg. Đổi chiều cao sang mét là 1.7m, bình phương lên sẽ được 2.89. Lấy cân nặng 73 chia cho con số này, ta được BMI khoảng 25.3 kg/m². Theo tiêu chuẩn y tế, con số này vừa vượt ngưỡng thừa cân và bước vào phân loại béo phì độ 1. Có rất nhiều người đã ngạc nhiên thốt lên: "Ôi, tôi không ngờ mình lại béo đến thế". Với cùng chiều cao đó, nếu cân nặng nhẹ hơn, chỉ số sẽ rơi xuống mức 22 (bình thường), và nếu nặng hơn, nó sẽ tăng dần theo từng cấp độ. Việc tính toán kết thúc rất nhanh, nhưng khoảnh khắc đối mặt với kết quả luôn là lúc nặng nề nhất. Vì vậy, tôi luôn khuyên bệnh nhân đừng xem nhẹ dù đó chỉ là một con số đơn thuần. Khi bạn đã nắm được BMI của mình, các chỉ số bổ sung mà chúng ta xem xét sau đây sẽ trở nên ý nghĩa hơn nhiều.

Đọc kết quả như thế nào cho đúng?

Đối với người trưởng thành Hàn Quốc, Bộ Y tế và các trạm y tế địa phương đều sử dụng chung một bảng quy chuẩn. Tôi sẽ giải thích chi tiết để các bạn tránh nhầm lẫn:

• BMI dưới 18.5 là thiếu cân.
• Từ 18.5 đến 22.9 là ngưỡng bình thường.
• Từ 23 đến 24.9 là thừa cân (hay còn gọi là tiền béo phì).
• Từ 25 đến 29.9 là béo phì độ 1.
• Từ 30 đến 34.9 là béo phì độ 2, mức độ nguy hiểm tăng cao.
• Từ 35 trở lên là béo phì độ 3.

Vì chúng ta tuân theo tiêu chuẩn WHO khu vực Châu Á - Thái Bình Dương nên các con số sẽ hơi khác so với bảng tiêu chuẩn phương Tây (nơi thường coi BMI 25 vẫn là bình thường). Có thể bạn đã từng nghe rằng người châu Á dù có cùng chỉ số BMI nhưng lại dễ tích tụ mỡ nội tạng hơn, nên các ngưỡng cắt được áp dụng nghiêm ngặt hơn. Một số trạm y tế có thể vẫn dùng tiêu chuẩn cũ (coi 20-24 là bình thường), nên tùy vào nơi bạn nhận kết quả mà các phân loại có thể lệch nhau một chút. Dù nằm trong ngưỡng bình thường không có nghĩa là có thể chủ quan hoàn toàn, nhưng nếu chỉ số dưới 22.9 thì bạn có thể tạm thời yên tâm.

Những trường hợp công thức này không chính xác

Đây mới là phần quan trọng. BMI là công cụ chỉ dựa trên hai con số: chiều cao và cân nặng. Nó không phân biệt được đâu là cơ và đâu là mỡ. Do đó, những người tập luyện thường xuyên có khối lượng cơ bắp lớn, như vận động viên thể hình, thường bị xếp vào nhóm béo phì nếu chỉ nhìn vào BMI. Ngược lại, những người có cân nặng nhẹ nhưng ít cơ và tích tụ nhiều mỡ (gọi là béo phì thể gầy) lại có chỉ số BMI bình thường. Tôi thường gặp tình trạng này tại phòng khám: bệnh nhân nói "BMI của tôi bình thường mà?", nhưng khi đo tỷ lệ mỡ cơ thể thì kết quả lại vượt quá 30%. Phụ nữ mang thai, thanh thiếu niên đang tuổi lớn và người già cũng khó đánh giá chính xác chỉ bằng công thức đơn giản này. Ở người già, quá trình mất cơ diễn ra nhanh chóng, nên dù cân nặng giảm nhưng tỷ lệ mỡ có thể lại tăng lên. Với thanh thiếu niên, cần phải xem xét biểu đồ tăng trưởng riêng. Vì vậy, BMI chỉ là điểm khởi đầu, không phải là đích đến cuối cùng. Đừng quá vui mừng hay bi quan chỉ vì một con số, mà hãy xem xét thêm các chỉ số bổ sung ở phần tiếp theo.

Các chỉ số cần xem xét bổ sung

Đó là lý do tại sao các cơ quan y tế luôn đặt các thước đo khác bên cạnh BMI. Đầu tiên là chu vi vòng eo. Nếu nam giới từ 90cm trở lên và nữ giới từ 85cm trở lên, nguy cơ béo phì và các bệnh đồng mắc sẽ tăng cao rõ rệt. Đây là phương pháp tôi thường khuyên dùng vì bạn có thể tự thực hiện tại nhà chỉ với một chiếc thước dây. Thứ hai là tỷ lệ mỡ cơ thể. Nếu nam giới trên 25% và nữ giới trên 30%, họ sẽ được phân loại là béo phì bất kể chỉ số BMI là bao nhiêu. Bạn có thể đo bằng các thiết bị phân tích thành phần cơ thể như InBody tại các trạm y tế. Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, tiêu chuẩn lại khác. Trẻ được coi là béo phì nếu chỉ số nằm trên bách phân vị thứ 95 hoặc BMI từ 25kg/m² trở lên theo biểu đồ tăng trưởng chuẩn năm 2017. Đó là lý do tại sao không được áp dụng tiêu chuẩn người lớn cho trẻ em. Chỉ khi đặt ba dòng chỉ số: BMI, chu vi vòng eo và tỷ lệ mỡ cơ thể cạnh nhau, hình ảnh thực tế về cơ thể bạn mới hiện lên một cách đa chiều. Nếu chỉ bám víu vào một con số, bạn sẽ luôn bỏ lỡ những khía cạnh khác.

Trong Y học cổ truyền Hàn Quốc, chúng tôi quan niệm rằng cùng là béo phì nhưng nguyên nhân ở mỗi người là khác nhau. Có người béo do tỳ vị yếu, có người do phù nề khó tiêu, có người do khí huyết lưu thông kém. Vì vậy, chúng tôi không đưa ra phác đồ chỉ dựa trên một con số, mà phải xem xét tổng hòa trạng thái cơ thể và thói quen sinh hoạt.

Các nguyên tắc quản lý sức khỏe mà cơ quan y tế khuyến nghị cũng không quá khó khăn: giảm cân chậm rãi từ 0.51kg mỗi tuần, tập thể dục nhịp điệu ít nhất 3 lần một tuần, mỗi lần 30 phút, giảm lượng ăn khoảng 2030% và tăng cường rau xanh, trái cây. Hãy bớt một chút khẩu phần mỗi bữa, tránh xa thực phẩm cao calo và rượu bia. Giảm cân quá nhanh chắc chắn sẽ dẫn đến hiệu ứng yoyo. Tại phòng khám của chúng tôi, dựa trên những nguyên tắc này kết hợp với việc xem xét thể chất và tình trạng tiêu hóa của bệnh nhân, chúng tôi sẽ hỗ trợ bằng viên uống Baengnok Gambijeong. Nếu con số BMI tính toán hôm nay khiến bạn lo lắng, đừng tự dằn vặt một mình, hãy gõ cửa phòng khám của chúng tôi. Chúng ta sẽ cùng nhau giải quyết từng bước một.

Tìm hiểu thêm về chương trình giảm cân tại đây