Lời mở đầu
Bạn đã nỗ lực ăn kiêng và giảm cân thành công, nhưng thật hụt hẫng khi cân nặng lại quay về vạch xuất phát chỉ sau một phút lơ là.
Rõ ràng là đã giảm ăn và tập thể dục, nhưng tại sao cơ thể chúng ta cứ luôn muốn quay lại trạng thái cũ?
Trước đây, tôi cũng từng thử ăn kiêng bằng cách nhịn ăn vài ngày, để rồi cuối cùng lại đầu hàng trước sự cám dỗ của những món ăn đêm và kết quả là mọi nỗ lực đều đổ sông đổ biển.
Nhiều người tôi gặp tại phòng khám thường bày tỏ sự tuyệt vọng: "Thưa bác sĩ, giờ tôi chỉ uống nước thôi cũng tăng cân".
Đó là tín hiệu từ cơ thể, không phải do ý chí
Đây không phải là vấn đề do bạn thiếu ý chí.
Đó là do hệ thống cân bằng nội môi (Homeostasis) mà cơ thể vận hành để tự bảo vệ chính mình.
Về mặt y học, hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Yo-yo (Weight Cycling). Vấn đề lớn hơn cả việc tăng cân đơn thuần chính là sự suy giảm của hệ thống chuyển hóa.
Định hướng mà hướng dẫn này đề xuất
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu sâu lý do tại sao hiện tượng Yo-yo lại lặp đi lặp lại dưới góc nhìn của cả Tây y và Đông y.
Thay vì những lời khuyên sáo rỗng như "hãy ăn ít đi", tôi sẽ đưa ra những chiến lược cụ thể để thiết lập lại nhịp điệu chuyển hóa đã bị phá vỡ.
Những ai thường tìm kiếm điều này?
Có một quy luật nhất định ở những người đang lo lắng về hiệu ứng yoyo.
Đặc biệt, có rất nhiều nhân viên văn phòng ở độ tuổi quanh 30 hoặc những người gặp khó khăn trong việc quản lý cân nặng sau khi sinh.
Hãy cùng điểm qua ba tình huống điển hình mà tôi thường gặp tại phòng khám nhé.
Tình huống 1: Chế độ ăn kiêng khắc nghiệt lặp đi lặp lại của nhân viên marketing
Đây là trường hợp phổ biến nhất ở các nhân viên công ty đại lý marketing đầu độ tuổi 30.
Trước một buổi quay hình hoặc sự kiện quan trọng, họ chỉ ăn ức gà và khoai lang trong một tháng để giảm nhanh 7~8kg.
Tuy nhiên, sau khi sự kiện kết thúc, chỉ qua một vài buổi tiệc công ty, họ lại lặp lại trải nghiệm tăng lại 5kg chỉ trong vòng 2 tuần.
Ở những người này, tỷ lệ trao đổi chất cơ bản (BMR) thường đã giảm xuống mức thấp nhất.
Tình huống 2: Người đang tìm việc gặp hiệu ứng yoyo dạng phù nề
Trong số những người đang chuẩn bị xin việc ở cuối độ tuổi 20, có nhiều người đã thử qua các chế độ ăn kiêng một loại thực phẩm (one-food diet) đang thịnh hành.
Nhưng từ một thời điểm nào đó, thay vì giảm cân, mặt và chân của họ bắt đầu bị sưng phù nghiêm trọng.
Chỉ cần tăng lượng thức ăn lên một chút, cơ thể sẽ tích nước như một miếng bọt biển, tức là đã bước vào giai đoạn yoyo dạng phù nề.
Tình huống 3: Các bà mẹ bỉm sữa độ tuổi 40 gặp hiện tượng phản ứng ngược của thuốc
Cũng có những người đã phụ thuộc vào các loại thuốc ức chế thèm ăn mạnh do cân nặng không giảm sau khi sinh.
Ngay khi ngừng thuốc, tình trạng run tay và tim đập nhanh biến mất, nhưng sự thèm ăn bị kìm nén bấy lâu lại bùng nổ, khiến họ cảm thấy đói đến mức không thể kiểm soát.
Đây là hiện tượng phản ứng ngược điển hình xảy ra do mạch phần thưởng (reward circuit) của não bị kích thích.
Tại sao điều đó lại xảy ra — Góc nhìn Tây y
Trong y học phương Tây, lý thuyết điểm thiết lập (Set-point theory) được xem là cốt lõi để giải thích hiện tượng yo-yo.
Vùng dưới đồi của não bộ có xu hướng duy trì 'trọng lượng chuẩn' mà nó ghi nhớ.
Sự phản bội của hormone: Leptin và Ghrelin
Khi bạn giảm cân bằng cách nhịn ăn đột ngột, cơ thể sẽ nhận diện đây là 'trạng thái đói khát' và tuyên bố tình trạng khẩn cấp.
- Leptin: Là hormone tạo cảm giác no, nhưng khi giảm cân đột ngột, nồng độ này sẽ giảm mạnh.
- Ghrelin: Là hormone tạo cảm giác đói, nó sẽ tăng vọt cao hơn nhiều so với trước khi ăn.
Cuối cùng, não bộ liên tục gửi tín hiệu cho bạn: "Mau nạp năng lượng vào đi!"
Chuyển sang cơ thể tiết kiệm năng lượng
Đồng thời, cơ thể cưỡng ép hạ thấp tỷ lệ trao đổi chất cơ bản (BMR) để tiết kiệm năng lượng.
Theo các nghiên cứu gần đây, sau khi ăn kiêng cực đoan, trạng thái tỷ lệ trao đổi chất giảm từ 15~20% so với trước đó có thể kéo dài trên 1 năm.
Vì vậy, bạn sẽ trở thành một cơ thể tiết kiệm năng lượng, khiến bạn dễ tăng cân hơn dù ăn uống giống hệt như trước.
Ngay cả với các loại thuốc tiêm tương tự GLP-1 đang phổ biến gần đây, một khi cơ chế ức chế thèm ăn biến mất sau khi ngừng thuốc, việc tránh khỏi vấn đề suy giảm trao đổi chất này là rất khó khăn.
Tại sao điều đó lại xảy ra — Góc nhìn Đông y
Trong Đông y, hiện tượng yoyo không chỉ đơn thuần được xem là việc tính toán calo.
Nó được hiểu là trạng thái khi chính khí (正氣) của cơ thể bị suy yếu và chất thải tích tụ làm tắc nghẽn dòng chảy của quá trình trao đổi chất.
1. Tỳ vị hư nhược (脾胃虛弱) và Thấp đàm (濕痰)
Nguyên nhân phổ biến nhất là do chức năng của tỳ vị (脾胃) — hệ thống tiêu hóa — bị suy yếu.
Cơ thể không thể chuyển hóa thức ăn thành năng lượng mà tạo thành chất thải dính gọi là thấp đàm (濕痰), tích tụ ở khắp nơi trong cơ thể.
Những người này thường có đặc điểm là bụng đầy trướng dù chỉ ăn một ít, thịt mềm và dễ bị sưng phù.
2. Chứng cuồng ăn do Can khí uất kết (肝氣鬱結)
Đây là hội chứng thường gặp ở những nhân viên văn phòng bị căng thẳng (stress) nặng.
Khi khí của gan không được lưu thông và bị dồn nén, nó sẽ gây ra tâm hỏa (心火), dẫn đến tình trạng ăn uống quá độ đột ngột.
Cảm giác đói giả do sự trống trải về tâm lý và việc thèm đồ ngọt chính là do chứng can khí uất kết (肝氣鬱結) này.
3. Tỳ khí hư (脾氣虛) và Thận dương hư (腎陽虛)
Khi năng lượng bị cạn kiệt do ăn kiêng lặp đi lặp lại, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái thận dương hư (腎陽虛), khiến người lạnh đi.
Giống như một căn phòng bị tắt lò sưởi, không có mồi lửa để đốt cháy năng lượng, nên dù có tập thể dục bao nhiêu thì mỡ thừa cũng không cháy được.
Trong trường hợp này, thay vì nhịn ăn một cách mù quáng, nhất thiết cần đến bổ pháp (補法) để làm ấm cơ thể và bồi bổ khí lực.
Các phương pháp thường thử và hạn chế của chúng
Khi hiệu ứng yo-yo xảy ra, tâm lý thường trở nên vội vàng và dẫn đến những lựa chọn cực đoan hơn.
Tuy nhiên, thật đáng tiếc là những nỗ lực đó thường khiến hiệu ứng yo-yo diễn ra nhanh hơn.
Cạm bẫy của việc nhịn ăn và ăn kiêng khắc nghiệt
Nếu chỉ ăn một bữa mỗi ngày hoặc ăn dưới 1.000kcal, con số trên bàn cân sẽ giảm nhanh chóng.
Nhưng lúc này, thứ mất đi không phải là mỡ mà chủ yếu là nước và cơ bắp.
Khi khối lượng cơ bắp giảm, nó giống như việc giảm dung tích xi-lanh của động cơ, khiến cơ thể sau này không thể xử lý ngay cả những bữa ăn bình thường.
Tác dụng phụ của việc tập cardio quá mức
Điều gì sẽ xảy ra nếu bạn tập cardio lúc đói 2 tiếng mỗi ngày trong tình trạng cơ thể không có năng lượng?
Chỉ số hormone căng thẳng Cortisol sẽ tăng vọt.
Cortisol gửi tín hiệu phân hủy cơ bắp và tích tụ mỡ ở vùng bụng, từ đó làm hỏng vóc dáng của bạn.
Hạn chế của các loại thực phẩm chức năng giảm cân trên thị trường
Các loại thực phẩm chức năng dễ dàng tìm thấy trên thị trường chủ yếu hỗ trợ đi tiêu hoặc có tác dụng lợi tiểu tạm thời.
- Thúc đẩy đi tiêu: Chỉ là giảm cân tạm thời, không liên quan đến mỡ thừa
- Tác dụng lợi tiểu: Làm khô tân dịch (dịch cơ thể), làm giảm độ đàn hồi của da
- Các loại Garcinia: Hiệu quả ngăn chặn carbohydrate rất thấp và có thể ảnh hưởng đến chỉ số gan
Cuối cùng, nếu không điều chỉnh hệ thống chuyển hóa cơ bản, bạn sẽ tăng cân trở lại ngay khi ngừng thuốc.
Cách tiếp cận của Baekrokdam
Phòng khám Đông y Baekrokdam không chỉ đơn thuần hướng tới việc giảm bớt những con số mà còn mục tiêu tái thiết lập hệ thống trao đổi chất.
Chúng tôi theo đuổi mô hình điều trị tổng quát (Tongchibang) nhằm giải quyết các nguyên nhân gây suy giảm trao đổi chất phổ biến ở người hiện đại, thay vì chỉ tập trung vào các thể trạng riêng biệt.
Baekrok Gambi-jung: Đơn thuốc tiêu chuẩn cho khám bệnh từ xa
Chúng tôi kê đơn Baekrok Gambi-jung để bệnh nhân có thể sử dụng một cách thuận tiện trong cuộc sống hàng ngày.
Đơn thuốc này chứa thành phần Ma hoàng (麻黃) được phối trộn chính xác, giúp sinh nhiệt trong cơ thể và tăng cường mức trao đổi chất cơ bản.
Ngoài ra, bằng cách ứng dụng nguyên lý của Phòng phong thông thánh tán (Bangpungtongseong-san) giúp đào thải chất cặn bã, chúng tôi loại bỏ đàm ẩm (痰飮) và ứ huyết (瘀血).
Chiến lược dịch chuyển điểm thiết lập (Set-point) trong 3 tháng
Não bộ của chúng ta cần ít nhất từ 3 đến 6 tháng để nhận diện mức cân nặng đã thay đổi là 'cơ thể của chính mình'.
Vì vậy, chúng tôi luôn hướng dẫn bệnh nhân nhất định phải trải qua đơn thuốc giai đoạn duy trì sau giai đoạn giảm cân.
Trong thời gian này, chúng tôi điều chỉnh cường độ của thuốc để tạo ra tác dụng đệm, giúp cơ thể không bị sốc ngay cả khi ăn uống bình thường.
Hướng dẫn chế độ ăn uống không nhịn đói
Tôi thường nói với bệnh nhân rằng: "Bạn không thể chỉ ăn mỗi ức gà suốt cả cuộc đời được".
Trong khi kiểm soát sự thèm ăn một cách tự nhiên bằng thuốc Đông y, chúng tôi đề xuất một chế độ ăn tập trung vào protein và chất béo tốt.
Vì thuốc Đông y giúp bồi bổ khí lực, bạn có thể duy trì sinh hoạt hàng ngày mà không gặp phải tình trạng mệt mỏi hay chóng mặt thường thấy khi giảm cân.
Tự kiểm tra và những điểm cần lưu ý
Việc kiểm tra xem cơ thể bạn có đang gửi đi những tín hiệu nguy hiểm của hiệu ứng yoyo hay không là rất quan trọng.
Nếu bạn gặp phải từ 3 mục trở lên dưới đây, có thể hệ thống chuyển hóa của bạn đã rơi vào tình trạng quá tải.
- Cân nặng không giảm hoặc thậm chí tăng lên dù bạn ăn ít hơn trước.
- Cảm thấy buồn ngủ không cưỡng lại được sau khi ăn hoặc thèm đồ ngọt.
- Cảm giác tay chân hoặc mặt bị sưng phù rõ rệt khi thức dậy vào buổi sáng.
- Từng có triệu chứng rối loạn kinh nguyệt hoặc rụng tóc trong quá trình ăn kiêng.
- Thấy hụt hơi và dễ mệt mỏi dù chỉ vận động nhẹ.
- Cân nặng giảm nhưng mỡ bụng vẫn không giảm và da thiếu độ săn chắc.
Nguy cơ của việc tự kê đơn
Việc sử dụng các loại thuốc chưa được kiểm chứng trên mạng hoặc dùng chung đơn thuốc của người khác là cực kỳ nguy hiểm.
Bạn có thể phải chịu đựng các tác dụng phụ như đánh trống ngực (tim đập nhanh) hoặc mất ngủ.
Để đảm bảo an toàn, bạn nên được chẩn đoán chính xác mức độ tỳ hư (脾虛) và tình trạng can uất (肝鬱) của bản thân trước khi nhận đơn thuốc.
Lời kết — Bắt đầu từ những hành động nhỏ
Đừng tự trách mình vì hiệu ứng yoyo lặp đi lặp lại.
Không phải vì bạn lười biếng, mà chỉ là vì cơ thể bạn đã quá mệt mỏi suốt thời gian qua nên đã chuyển sang chế độ sinh tồn.
Từ hôm nay, thay vì nhịn ăn một cách mù quáng, hãy thử bắt đầu bằng việc uống một ly nước ấm.
Những thói quen nhỏ giúp tăng cường tuần hoàn cơ thể sẽ là bước khởi đầu cho quá trình giảm cân không lo yoyo.
Thay vì cứ mãi lo lắng một mình, tại sao bạn không thử tìm hiểu chính xác tình trạng cơ thể thông qua việc tư vấn với chuyên gia?
Thông qua dịch vụ khám bệnh từ xa của Baekrokdam, chúng tôi sẽ luôn đồng hành và giúp bạn tìm lại nhịp điệu chuyển hóa của cơ thể.